Democratie en rechtstaat in de VS
De aanval van de regering Trump in het voetlicht van de geschiedenis
Veel Amerikanen hebben een bijna religieuze eerbied voor de Onafhankelijkheidsverklaring van 1776 en de grondwet van 1787. Deze teksten zijn de dragers van de beginselen die de democratische rechtstaat onderstutten. De beginselen van de scheiding der machten en de ‘checks and balances’ zijn daarbij de ultieme garanties van de burgers en hun vrijheden tegen de almacht van de staat. Of zoals de vader van de Amerikaanse grondwet, James Madison, het verwoordde: ‘de macht moet zo worden ingericht dat ze de macht indijkt’.
De nooit gezien aanval die de huidige Amerikaanse president en zijn omgeving sinds 20 januari 2025 lijken te hebben ingezet op het beginsel van de ‘checks and balances’ doet het systeem van de democratische rechtstaat in de VS dan ook op de grondvesten daveren. Een aantal maatregelen lijkt het Amerikaanse staatsbestel in het hart te willen treffen.
Randall Lesaffer (°Brugge, 1968) studeerde rechten en geschiedenis aan de universiteiten van Gent en Leuven. Hij is gewoon hoogleraar rechtsgeschiedenis aan de KU Leuven en Tilburg University, waar hij onder meer constitutionele geschiedenis en geschiedenis van het internationaal recht en de internationale betrekkingen doceert. Recent verscheen van zijn hand het boek De rechtstaat. Een geschiedenis van het Westen (Owl Press 2024).
In deze lezing gaat Randall Lesaffer in op de constitutionele geschiedenis van de democratische rechtstaat in de VS. Hij duidt de oorsprong van het Amerikaanse bestel en staat stil bij de grote stappen die tijdens de 20ste eeuw leidden tot een democratisering van het oorspronkelijke model, dat er vooral op was gericht de openbare macht in de handen van een kleine elite te leggen. Een inzicht in deze geschiedenis laat toe de drijfveren en betekenis van de acties van de regering Trump beter te begrijpen en er de draagwijdte van in te schatten. Aan het eind van de lezing wordt ook op de gelijkenissen en verschillen met de situatie in Europa ingegaan.